KRONIKA STOWARZYSZENIA HISTORYKÓW SZTUKI
ANNA SIERADZKA
WYKORZYSTANIE DANYCH KOSTIUMOLOGICZNYCH DO ZMIANY DATOWANIA
WYBRANYCH OBRAZÓW POLSKICH 1. POL. XVII w.
(Streszczenie referatu wygłoszonego na zebraniu naukowym Oddziału Warszawskiego SHS w dniu
9 maja 1973 r.)
W wielu opracowaniach z za-
kresu kostiumologii podkreślano
znaczenie źródeł ikonograficznych
dla badań nad historią ubiorów. Nie
tak często zwracano jednak uwagę
na fakt, iż znajomość form ubiorów
może być pomocna przy atrybuo-
waniu i datowaniu konkretnych
dzieł plastycznych. Próbę takiego
wykorzystania danych kostiumolo-
gicznych podjęto w pracy magister-
skiej Strój kobiecy w Polsce w koń-
cu XVI i 1. pot. XVII w. napisanej
w 1972 r. w Instytucie Historii
Sztuki U.W. pod kierunkiem doc.
dr M. Karpowicza. Efektem końco-
wym tej pracy jest tablica chro-
nologiczna, uwzględniająca formy
ubiorów kobiecych najbardziej cha-
rakterystycznych dla ówczesnej
mody, dające się ująć w ramy chro-
nologiczne i środowiskowe.
W oparciu o dane kostiumolo-
giczne dotyczące stroju kobiecego
w Polsce w końcu XVI i 1. poł.
XVII w. wysunięto propozycję
zmiany lub uściślenia datowania
trzech obrazów.
I. Widok Gdańska
U. la. Jan Krieg, Widok Grańska fra-
gment. Gdańsk, Muzeum Pomorskie
U. Ib. Jan Krieg, Widok Gdańska,
fragment, Gdańsk, Muzeum Po-
morskie
Dzieło to, wiązane początkowo z
Molierem lub Izaakiem van den
Blocke, zostało przypisane Janowi
Kriegowi przez Seckera na podsta-
wie sygnowanych rysunków alego-
rycznych i rodzajowych (H. F. Sec-
ker, Der Danziger Malerei Johann
Krieg, „Repertorium fur Kunstwis-
senschaft” XLIV, Berlin 1924). Drost
datował obraz na lata 1605—10 (W.
Drost, Danziger Malerei von Mittel-
alter bis zum Ende des Barock,
Berlin 1938). Większość badaczy da-
tuje ten obraz na czas po 1615 r.,
kiedy Krieg osiadł w Gdańsku, lub
na r. 1616, gdy malarz ten wstąpił
do cechu w Gdańsku (A. Ryszkie-
wicz, Katalog [w:] Malarstwo pol-
skie. Manieryzm. Barok, Warszawa
1971, s. 323).
Na obrazie tym występuje kilka
postaci kobiecych w strojach o dość
zróżnicowanych formach. Kobieta
z flirtującej pary w środkowej
części malowidła jest, jak pisze W.
Tomkiewicz .jakby żywcem prze-
niesiona z Albumu Ubiorów Molie-
ra” (W. Tomkiewicz, Realizm w
malarstwie gdańskim XVI i XVII
w. (wń Pędzlem rozmaitym. Malar-
stwo okresu Wazóir w Polsce, War-
szawa 1970, s. 144). Istotnie, jej
strój — suknia, fartuszek, zarzuco-
na na ramiona pelerynka manto-
let — odpowiada strojom mieszczek
gdańskich utrwalonym nrzez Mol-
iera w słvnnvm Albumie Ubiorów
7. 1601 r. Jedynie przy szyi nie nosi
krezv, lecz nłasko rozłożony biały
kołnierzyk (il. la). Z kolei postacie
męska i kobieca stojące nrzv balu-
stradzie tarasu (il. Ib), naśladuja
zdecydowanie parę wystęnującą po
lewe i stronie alegorycznego obrazu
Przed potopem (il. 2) — sugestię tę
wysunął W. Tomkiewicz we
wzmiankowanym artykule (s. 146).
Obraz ten wchodzący w skład cy-
klu Potopu, przypisywany nrzez
Drosta Izaakowi van den Blocke,
datowany jest na lata 1609—16. I w
tym wypadku zbieżność strojów
kobiecych jest wyraźna: na obu
obrazach kobiety noszą suknie z
wydłużonym stanikiem i fałdzistą
snódnicą, podobne do siebie są tak-
że fryzury. Formy tych sukien, a
szczególni® sukni kobiptv z Widoku.
Gdańska (w której wyraźnie widać
zastosowanie wałka bourrelet) na-
II. 2. Izaak van den Błock, Przed
Potopem, Gdańsk, Muzeum Pomor-
skie
śladują wzory mody francuskiej i
niderlandzkiej z lat 1610—20. Jed-
nak strój kobiecy przedstawiony na
obrazie Kriega różni się jednym
szczegółem od stroju kobiety ze
sceny Przed potopem. Jest nim pod-
wójny kołnierz sukni — kołnierz
płaski, przykrywający dekolt opie-
ra się na stojącym kołnierzu ko-
ronkowym. Taki typ kołnierzy zo-
stał wprowadzony w strojach miesz-
czek niderlandzkich pod wpływem
mody francuskiej około 1620 r.
Pierwowzór niderlandzki z 1. ćw.
XVII w. posiada też czepek diade-
mowy noszony przez kobietę stoją-
cą u szczytu schodów willi. Od lat
dwudziestych XVII w. czepek taki
był ułożony prawie płasko i prze-
suwał się na tył głowy; w takim
układzie występuje on na obrazie
gdańskim.
Suknia tej damy reprezentuje
natomiast wyjątkowy na gruncie
polskim typ z podpiętą spódnicą
wierzchnią. Był on popularny w
modzie francuskiej, niemieckiej i
niderlandzkiej (głównie mieszczań-
skiej) około 1620 r.
W świetle powyższych uwag
można określić stroje kobiece z Wi-
doku Gdańska jako odpowiadające
docierającej do Gdańska modzie
francusko-niderlandzkiej z lat oko-
ło 1620. Na tej podstawie proponu-
ję datować obraz przypisany Jano-
wi Kriegowi nie wcześniej niż po
1620 r. Tak więc dane kostiumolo-
giczne, nie podważając cytowanego
na początku datowania przesuwają
terminus antę quem non o 4 lata.
430
ANNA SIERADZKA
WYKORZYSTANIE DANYCH KOSTIUMOLOGICZNYCH DO ZMIANY DATOWANIA
WYBRANYCH OBRAZÓW POLSKICH 1. POL. XVII w.
(Streszczenie referatu wygłoszonego na zebraniu naukowym Oddziału Warszawskiego SHS w dniu
9 maja 1973 r.)
W wielu opracowaniach z za-
kresu kostiumologii podkreślano
znaczenie źródeł ikonograficznych
dla badań nad historią ubiorów. Nie
tak często zwracano jednak uwagę
na fakt, iż znajomość form ubiorów
może być pomocna przy atrybuo-
waniu i datowaniu konkretnych
dzieł plastycznych. Próbę takiego
wykorzystania danych kostiumolo-
gicznych podjęto w pracy magister-
skiej Strój kobiecy w Polsce w koń-
cu XVI i 1. pot. XVII w. napisanej
w 1972 r. w Instytucie Historii
Sztuki U.W. pod kierunkiem doc.
dr M. Karpowicza. Efektem końco-
wym tej pracy jest tablica chro-
nologiczna, uwzględniająca formy
ubiorów kobiecych najbardziej cha-
rakterystycznych dla ówczesnej
mody, dające się ująć w ramy chro-
nologiczne i środowiskowe.
W oparciu o dane kostiumolo-
giczne dotyczące stroju kobiecego
w Polsce w końcu XVI i 1. poł.
XVII w. wysunięto propozycję
zmiany lub uściślenia datowania
trzech obrazów.
I. Widok Gdańska
U. la. Jan Krieg, Widok Grańska fra-
gment. Gdańsk, Muzeum Pomorskie
U. Ib. Jan Krieg, Widok Gdańska,
fragment, Gdańsk, Muzeum Po-
morskie
Dzieło to, wiązane początkowo z
Molierem lub Izaakiem van den
Blocke, zostało przypisane Janowi
Kriegowi przez Seckera na podsta-
wie sygnowanych rysunków alego-
rycznych i rodzajowych (H. F. Sec-
ker, Der Danziger Malerei Johann
Krieg, „Repertorium fur Kunstwis-
senschaft” XLIV, Berlin 1924). Drost
datował obraz na lata 1605—10 (W.
Drost, Danziger Malerei von Mittel-
alter bis zum Ende des Barock,
Berlin 1938). Większość badaczy da-
tuje ten obraz na czas po 1615 r.,
kiedy Krieg osiadł w Gdańsku, lub
na r. 1616, gdy malarz ten wstąpił
do cechu w Gdańsku (A. Ryszkie-
wicz, Katalog [w:] Malarstwo pol-
skie. Manieryzm. Barok, Warszawa
1971, s. 323).
Na obrazie tym występuje kilka
postaci kobiecych w strojach o dość
zróżnicowanych formach. Kobieta
z flirtującej pary w środkowej
części malowidła jest, jak pisze W.
Tomkiewicz .jakby żywcem prze-
niesiona z Albumu Ubiorów Molie-
ra” (W. Tomkiewicz, Realizm w
malarstwie gdańskim XVI i XVII
w. (wń Pędzlem rozmaitym. Malar-
stwo okresu Wazóir w Polsce, War-
szawa 1970, s. 144). Istotnie, jej
strój — suknia, fartuszek, zarzuco-
na na ramiona pelerynka manto-
let — odpowiada strojom mieszczek
gdańskich utrwalonym nrzez Mol-
iera w słvnnvm Albumie Ubiorów
7. 1601 r. Jedynie przy szyi nie nosi
krezv, lecz nłasko rozłożony biały
kołnierzyk (il. la). Z kolei postacie
męska i kobieca stojące nrzv balu-
stradzie tarasu (il. Ib), naśladuja
zdecydowanie parę wystęnującą po
lewe i stronie alegorycznego obrazu
Przed potopem (il. 2) — sugestię tę
wysunął W. Tomkiewicz we
wzmiankowanym artykule (s. 146).
Obraz ten wchodzący w skład cy-
klu Potopu, przypisywany nrzez
Drosta Izaakowi van den Blocke,
datowany jest na lata 1609—16. I w
tym wypadku zbieżność strojów
kobiecych jest wyraźna: na obu
obrazach kobiety noszą suknie z
wydłużonym stanikiem i fałdzistą
snódnicą, podobne do siebie są tak-
że fryzury. Formy tych sukien, a
szczególni® sukni kobiptv z Widoku.
Gdańska (w której wyraźnie widać
zastosowanie wałka bourrelet) na-
II. 2. Izaak van den Błock, Przed
Potopem, Gdańsk, Muzeum Pomor-
skie
śladują wzory mody francuskiej i
niderlandzkiej z lat 1610—20. Jed-
nak strój kobiecy przedstawiony na
obrazie Kriega różni się jednym
szczegółem od stroju kobiety ze
sceny Przed potopem. Jest nim pod-
wójny kołnierz sukni — kołnierz
płaski, przykrywający dekolt opie-
ra się na stojącym kołnierzu ko-
ronkowym. Taki typ kołnierzy zo-
stał wprowadzony w strojach miesz-
czek niderlandzkich pod wpływem
mody francuskiej około 1620 r.
Pierwowzór niderlandzki z 1. ćw.
XVII w. posiada też czepek diade-
mowy noszony przez kobietę stoją-
cą u szczytu schodów willi. Od lat
dwudziestych XVII w. czepek taki
był ułożony prawie płasko i prze-
suwał się na tył głowy; w takim
układzie występuje on na obrazie
gdańskim.
Suknia tej damy reprezentuje
natomiast wyjątkowy na gruncie
polskim typ z podpiętą spódnicą
wierzchnią. Był on popularny w
modzie francuskiej, niemieckiej i
niderlandzkiej (głównie mieszczań-
skiej) około 1620 r.
W świetle powyższych uwag
można określić stroje kobiece z Wi-
doku Gdańska jako odpowiadające
docierającej do Gdańska modzie
francusko-niderlandzkiej z lat oko-
ło 1620. Na tej podstawie proponu-
ję datować obraz przypisany Jano-
wi Kriegowi nie wcześniej niż po
1620 r. Tak więc dane kostiumolo-
giczne, nie podważając cytowanego
na początku datowania przesuwają
terminus antę quem non o 4 lata.
430